Inhoud
Oogst uit het lab gaat over nieuwe gentechnieken in landbouw en voedselproductie en over de maatschappelijke betekenis daarvan. Het is geschreven voor een breed publiek.
Genetisch gemanipuleerde soja, octrooien op genen, synthetische biologie, biobrandstoffen uit grassen en transgene kippen met resistentie voor vogelgriep. Zo maar een greep uit de ontwikkelingen in de (witte en groene) biotechnologie. Oogst uit het lab laat zien welke technologische ontwikkelingen er al zijn en welke we kunnen verwachten. Wat kunnen we leren van de afgelopen jaren en wat hebben we daaraan voor de toekomst?
De auteurs achten innovaties in landbouw en voedselproductie bittere noodzaak; de toekomst is er een mét agrobiotechnologie en gentechnologie. Maar dat kan niet zonder maatschappelijk draagvlak. Dit boek levert een bijdrage aan een hernieuwde zoektocht naar dat draagvlak.
Lees verder...
In het onderstaande gedeelte kan de inhoud van de hoofdstukken geraadpleegd worden. Aan het eind van elke samenvatting een link naar het volledige hoofdstuk in pdf.
InleidingSeptember 1985. Wij, de auteurs van dit boek, hebben net de Landbouwuniversiteit in Wageningen verlaten. Het is een periode met ‘biotechnologie’ als toverwoord.
Biotechnologie, zo doen de krantenartikelen en glossy folders ons geloven, is veelbelovend, innovatief, milieuvriendelijk, huiveringwekkend en nog veel meer. En op vele plaatsen zal biotechnologie toegepast gaan worden: in de farmaceutische en (petro)chemische industrie, de landbouw en voedselproductie, de gezondheidszorg en in de afvalverwerking.
PDF InleidingHoofdstuk 1Machtsconcentraties in de agro-industrie- Toenemende concentratie
- De Life Sciences als nieuwe business
- Post-moderne voltooiing van de globalisering?
Bedrijven kiezen steeds voor bepaalde toepassingen van de gentechnologie. Daarbij worden ze al vele decennia lang beïnvloed door twee krachtige drijfveren: globalisering en modernisering. Deze hebben in de agro- en voedingsmiddelensector geleid tot een toenemende machtsconcentratie. Momenteel hebben slechts tien bedrijven tweederde van de zaadmarkt in handen. Ook de
agrochemie, levensmiddelenindustrie en supermarktketens
worden gedomineerd door enkele grote, wereldwijd opererende bedrijven. Daarmee dreigt de besluitvorming in de agroketens verder te versmallen en bepaalt een steeds kleiner aantal bedrijven welke producten en technieken worden toegepast.PDF Hoofdstuk 1Hoofdstuk 2Verweving van industrie en universiteiten- Van Groene Revolutie tot Gen Revolutie
- Publiek-private samenwerking in de bio- en gentechnologie
- Technologische Platforms moeten EU op de kaart zetten
- Octrooien op biotechnologische uitvindingen en technologische vooruitgang
- Lobby tegen de nieuwe octrooiregeling
- Bio-piraterij
- Remmend effect van octrooien op publiek onderzoek
Niet alleen de multinationals hebben de biotechnologie beïnvloed, ook overheidsorganisaties hebben hierop hun stempel gedrukt. Dit deden ze door in hun eigen land of werelddeel de biotechnologie te stimuleren: ze dwongen samenwerking tussen het bedrijfsleven en universiteiten af en ze verleenden octrooien. De belangen van het bedrijfsleven in het publiek gefinancierde onderzoek zijn zo steeds belangrijker geworden. Daarnaast heeft de octrooiverlening geleid tot dermate vergaande vormen van bescherming van intellectueel eigendom, dat minder commercieel gemotiveerde toepassingen worden geblokkeerd. Zo hebben de stimuleringsmaatregelen onbedoeld het risico op monopolieposities en versmalde besluitvorming versterkt.PDF Hoofdstuk 2Hoofdstuk 3
Een dynamische gereedschapskist
– Genomics: de versmelting van moleculaire biologie en informatietechnologie
- ‘Gene shuffling’ en ‘protein engineering’
- DNA heeft nieuwe betekenis gekregen
- Onverwachte rol van RNA
- Agro-inoculatie
- Intragenese en cisgenese ter discussie
- Bionanotechnologie
- Synthetische biologie: het creëren van nieuw levensvormen
Net als de natuurkunde in de twintigste eeuw, ontwikkelt nu de biologie zich tot Big Science. De combinatie van moleculaire biologie, informatietechnologie en nanotechnologie zorgt voor tal van spannende ontdekkingen. Vrijwel wekelijks worden er nieuwe inzichten, biotechnieken en toepassingen gepubliceerd. Sommige nieuwe technieken zijn een respons op het maatschappelijk debat. Anderen zetten het denken over de relatie tussen DNA, eiwitten en de eigenschappen van organismen op z’n kop en maken duidelijk dat cellen complexer blijken te werken dan
tot nu toe werd gedacht.PDF Hoofdstuk 3Hoofdstuk 4De oude en nieuwe beloften van de biotechnologie- Van ‘agrificatie’ naar ‘bio-based economy’
- Toevoegingen en micronutriënten
- Groene biotechnologie
- Toepassing van DNA-merkers in de gewasveredeling
- Transgene dieren
- Veterinaire vaccins
- Genomics in de veefokkerij
In 1990 concludeerden we dat de biotechnologie zou bijdragen aan verdere industrialisering van de landbouw, toenemende uitwisselbaarheid van grondstoffen, omkering
van productieketens en agrificatie. Die trends zijn wel ingezet, maar hebben zich (nog) niet in die mate gemanifesteerd als we verwachtten. In de zogeheten ‘witte’ industriële biotechnologie gebruikt de industrie nu vele enzymen van genetisch gemodificeerde micro-organismen. Maar in de ‘groene’ agrobiotechnologie zijn nog maar weinig verschillende gemodificeerde gewassen op de markt. Behalve technische problemen, zijn het ook maatschappelijke weerstanden die de marktintroducties bemoeilijken. Desondanks claimen onderzoekers en het bedrijfsleven ook nu weer tal van nieuwe, beloftevolle toepassingen.PDF Hoofdstuk 4Hoofdstuk 5De resultaten van dertig jaar actie en debat- 1976-1986: Eerste kritiek komt uit wetenschapskringen
- 1986-1996: Nieuwe maatschappelijke coalities
- 1996-2006: Polarisatie
- Effecten van het maatschappelijk debat op het onderzoek en de technologie
Om greep te krijgen op de biotechnologie, zo schreven we in 1990, zullen maatschappelijke groeperingen gezamenlijk moeten eisen dat ze al in een vroeg stadium zeggenschap krijgen over onderzoek, ontwikkeling en toepassingen. Via coalitievorming op bepaalde onderwerpen, zouden deze organisaties dan de landbouwbiotechnologie kunnen
sturen richting een duurzame voedselproductie. Dertig jaar debat en acties zien we nu terug in de veiligheidsregelgeving, in de etiketteringsplicht, in de terughoudendheid van supermarkten tegenover gentechproducten, in een streven naar minder omstreden gentechgewassen en in ecologisch onderzoek naar de effecten van deze gewassen. De overheid, het bedrijfsleven en de onderzoeksinstellingen hebben gereageerd op de maatschappelijke onrust rond de gentechnologie.PDF Hoofdstuk 5Hoofdstuk 6Dilemma’s voor de Europese regelgevers- Overheden ontwerpen wetten
- Meningsverschillen over de risicobeoordeling
- Europees moratorium
- Druk van de Wereldhandelsorganisatie
- Aanscherping van de risicobeoordeling
- Blijvende dilemma’s rond de milieurisicobeoordeling
- Regulering van de voedselveiligheid
- Etikettering en traceerbaarheid
- Overheidssturing van maatschappelijke discussies
- Verantwoord vooruit
De EU heeft een juridisch tot in detail uitgewerkt beoordelingssysteem voor gentechnologische producten ontwikkeld, waarvan de effectiviteit om uiteenlopende
redenen wordt betwist. De onvrede hierover uitte zich in het
stilvallen van de Europese besluitvorming over nieuwe gentechgewassen, in het teruglopen van het aantal veldproeven in Europa en in de verplaatsing van onderzoek naar onder meer de Verenigde Staten. De plicht tot etikettering van gentechlevensmiddelen wordt gekenmerkt door vele politieke compromissen. De strijd duurt voort en de regelgeving is nog lang niet ‘af’, hoewel dat soms zo lijkt. Nieuwe wetenschappelijke inzichten en toepassingen zullen
de discussies steeds weer opnieuw doen oplaaien.PDF Hoofdstuk 6Hoofdstuk 7Het wereldvoedselprobleem vraagt om een scala aan oplossingen- De wereldbevolking groeit door, met name in ontwikkelingslanden
- Het wereldvoedselprobleem: meer dan alleen een verdelingsvraagstuk
- Het alternatief: low-input en biologische landbouw, verandering van consumptiepatronen
- Toepassing van biotechnologie in ontwikkelingslanden
De rol van gentechnologie in de wereldvoedselvoorziening is nog steeds omstreden. Voor- en tegenstanders slaan elkaar voortdurend om de oren met onderzoeksrapporten die het bewijs van hun gelijk moeten leveren. Tegenstanders betogen dat de Bio-Revolutie, net als de Groene Revolutie, vooral gunstig zal uitpakken voor de multinationals. Voorstanders menen juist dat de biotechnologie kansen biedt om een aantal hardnekkige landbouwproblemen op te lossen, zoals droogte en verzilting. Wij menen dat een complex vraagstuk zoals het wereldvoedselprobleem een scala aan oplossingen vraagt en dat niet bij voorbaat een oplossing moet worden afgewezen. Vaak zal het van de lokale omstandigheden afhangen welke landbouwmethodes of type gewassen het meest adequaat zullen zijn.PDF Hoofdstuk 7Hoofdstuk 8Uiteenlopende natuuropvattingen kenmerken het debat- De moderne natuurwetenschap als maatschappelijke rechtvaardiging
- De culturele inbedding van DNA
- De gedomesticeerde natuur
- Vertaling van ethische aspecten in beleid
- Ethiek als onderzoeksobject
- Het gebruik van natuurbeelden
- Voor- en tegenstanders appelleren aan de verbeelding
- De kern van het maatschappelijk debat: visies op landbouw, voedselproductie en consumptie
De afgelopen zeventien jaar kregen noties als ‘respectvolle omgang met leven’ en ‘respect voor de natuur’ veel aandacht in de politiek. Niet voor niets, want een beknopte historische analyse van natuuropvattingen maakt duidelijk hoe diep die noties in onze samenleving zijn geworteld. Inmiddels zijn er vele studies naar de ethische aspecten van de gentechnologie gedaan, hebben bedrijven ethische gedragscodes en is ook in het (Nederlandse) biotechnologiebeleid volop ruimte gecreëerd voor morele opvattingen. Toch betwijfelen we of hiermee op de juiste wijze recht wordt gedaan aan de roep om ethiek. We pleiten voor een open dialoog waarin ruimte is voor verschillende visies op natuur in relatie tot landbouw en voedselproductie, en waarin levensbeschouwelijke argumenten niet worden afgedaan als ‘onwetenschappelijk’.PDF Hoofdstuk 8Hoofdstuk 9Recht doen aan de complexiteit- Nieuwe criteria
- Maatschappelijk Verantwoord Opereren met biotechnologie
- Opnieuw agenderen van de agrobiotechnologie
In dit laatste hoofdstuk pleiten we voor een dialoog waarbij aan vijf voorwaarden wordt voldaan. Ten eerste moet de publieke financiering van de biotechnologie nadrukkelijk op de politieke agenda worden geplaatst. In de tweede plaats moet recht worden gedaan aan de complexiteit van de maatschappelijke vraagstukken waarbij biotechnologie een rol kan spelen. Ten derde moet niet alleen expliciet worden gemaakt welke onderzoeksresultaten de politieke besluitvorming bepalen, maar ook welke politiek-normatieve overwegingen daarin een rol spelen. Ten vierde moet brede deskundigheid worden ontwikkeld om de besluitvorming te ondersteunen – niet alleen onder onderzoekers, maar ook onder burgers. En ten vijfde zouden de betrokken bedrijven en maatschappelijke organisaties bereid moeten zijn om open verantwoording af te leggen over hun beleid.PDF Hoofdstuk 9 |
 |
